• दीपेश कुमार थपलिया

असार ७, २०८३ मा चितवनमा सुरु भएको राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) को प्रथम महाधिवेशनको उद्घाटन सत्रमा नेपाली कांग्रेसका सभापति गगन थापाको सम्बोधन केवल औपचारिक शुभकामनामा सीमित रहेन। उहाँको अभिव्यक्ति नेपाली राजनीतिमा कमजोर बन्दै गएको लोकतान्त्रिक आत्मसमीक्षा, जवाफदेहिता र नेतृत्वलाई प्रश्नभन्दा माथि राख्ने प्रवृत्तिमाथिको स्पष्ट वैचारिक हस्तक्षेपका रूपमा देखियो।

नेपाली राजनीतिक संस्कृतिमा दलहरू प्रायः आफ्ना उपलब्धि र सफलताको चर्चा गर्छन्। तर आफ्ना कमजोरी, सीमितता र विगतका त्रुटिपूर्ण अभ्यासहरू स्वीकार गर्ने राजनीतिक संस्कार अझै कमजोर छ। आत्मआलोचनालाई नेतृत्वको कमजोरीका रूपमा बुझ्ने प्रवृत्ति पनि राजनीतिक वृत्तमा देखिन्छ।

यही सन्दर्भमा थापाको सम्बोधन फरक र अर्थपूर्ण देखियो। उहाँले नयाँ राजनीतिक शक्तिले प्राप्त गरेको जनसमर्थनको सम्मान गर्दै विगतका राजनीतिक कमजोरीहरू दोहोरिन नहुने सन्देश दिनुभयो। यो केवल एउटा दल वा महाधिवेशनलाई सम्बोधन गरिएको भनाइ नभई नेपाली राजनीतिक संस्कृतिको दिशा र चरित्रमाथिको गम्भीर टिप्पणी थियो।

थापाको सम्बोधनको महत्वपूर्ण पक्ष आफ्नै राजनीतिक यात्रा र समग्र राजनीतिक संस्कृतिमाथिको आत्मसमीक्षा थियो। सामान्यतया नेताहरू आफ्ना निर्णय र उपलब्धिको बचाउमा केन्द्रित हुने गर्छन्। तर नेतृत्वलाई प्रश्नभन्दा माथि राख्ने प्रवृत्तिले लोकतन्त्रलाई कमजोर बनाउँछ भन्ने स्वीकारोक्ति लोकतान्त्रिक अभ्यासका लागि महत्वपूर्ण सन्देश हो।

लोकतन्त्रको मूल शक्ति नै प्रश्न गर्ने अधिकार हो। नागरिक, सञ्चारमाध्यम, प्रतिपक्ष वा दलभित्रका आलोचक-सबैलाई नेतृत्वलाई प्रश्न गर्ने अधिकार हुन्छ। जब प्रश्न गर्ने संस्कार कमजोर हुन्छ, लोकतन्त्रको संरचना त रहन्छ, तर यसको आत्मा कमजोर बन्दै जान्छ।

व्यक्तिमुखी राजनीतिक संस्कृतिले लोकतान्त्रिक संस्थाहरूलाई कमजोर बनाउने जोखिम हुन्छ। जब राजनीति व्यक्ति केन्द्रित हुन्छ, तब नीति, प्रक्रिया र संस्थागत संरचनाभन्दा व्यक्तिको लोकप्रियता र प्रभावलाई बढी महत्व दिइन्छ। यस्तो प्रवृत्तिले छोटो अवधिमा आकर्षण सिर्जना गरे पनि दीर्घकालीन रूपमा संस्थागत विकासमा असर पार्न सक्छ।

थापाको सन्देश कुनै एक दल वा राजनीतिक समूहमा सीमित छैन। यो समग्र नेपाली राजनीतिका लागि एउटा स्मरण हो, राजनीति केवल चुनाव जित्ने प्रतिस्पर्धा होइन, निरन्तर सुधार, आत्मसमीक्षा र जवाफदेहिताको प्रक्रिया पनि हो।

आज नेपालले सामना गरिरहेको चुनौती केवल राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको होइन, राजनीतिक संस्कृतिको पनि हो। जनविश्वासको संकट, संस्थागत कमजोरी र नागरिक निराशा नेतृत्वमा देखिने जवाफदेहिताको अभावसँग जोडिएका छन्। जब नेतृत्व आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्न तयार हुँदैन, तब सुधारको सम्भावना कमजोर हुन्छ।

स्वस्थ लोकतन्त्रमा आलोचनालाई शत्रुताका रूपमा होइन, सुधारको अवसरका रूपमा लिइन्छ। राजनीतिक नेतृत्वले प्रतिस्पर्धी विचारबाट सिक्ने, आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्ने र संस्थागत सुधारका लागि प्रतिबद्ध रहने साहस देखाउनुपर्छ।

अन्ततः लोकतन्त्र त्यहाँ बलियो हुन्छ जहाँ नेता होइन, संस्था बलिया हुन्छन्; जहाँ अन्धसमर्थन होइन, जवाफदेहिता राजनीतिक संस्कार बन्छ। यही परिवर्तनले मात्र नेपाली लोकतन्त्रलाई परिपक्वता, स्थायित्व र जनविश्वासतर्फ अघि बढाउन सक्छ।