नेपालमा बजेट भाषणको परम्परा २००८ साल माघ २१ गतेदेखि सुरु भएको हो, जुन तत्कालीन अर्थमन्त्री सुवर्ण शमशेरले ५ करोड २५ लाख २९ हजारको बजेट प्रस्तुत गरेर थालेका थिए। त्यसयता हरेक वर्ष जेठ १५ मा गणतन्त्र दिवसको अवसरमा बजेट पेश गर्ने संवैधानिक प्रावधान छ। यो दिन मन्त्रीहरूका लागि ठूलो जिम्मेवारी र चुनौतीको दिन हो।

बजेट भाषणको दिन संसद् भवनमा केवल आर्थिक नीति र योजनाहरूको प्रस्तुति मात्र हुँदैन, बरु कहिलेकाहीँ अनौठा, रमाइला र विवादास्पद घटनाहरूले पनि रंग थप्छ। यो दिन देशको आर्थिक भविष्यको खाका कोर्ने अवसर त हो नै, बजेट भाषण गर्ने अर्थमन्त्रीहरूको व्यवहार, हाउभाउ र अप्रत्याशित घटनाहरूले यो औपचारिक कार्यक्रमलाई रोचक बनाउँछ। यस्ता घटनाहरूले कतिपय अवस्थामा हाँसोको फोहोरा छुट्छ भने कहिले तीव्र विवादको कारण बन्छ। यो लेखमा नेपालमा बजेट प्रस्तुति क्रममा मन्त्रीहरू सम्बन्धी केही रमाइला र विवादास्पद घटनाहरू प्रस्तुत गरिएको छ ।

अर्ब हुनुपर्ने ठाउँमा करोड भएपछि – महेश आचार्य (२०४८)

आर्थिक वर्ष २०४८/४९ को बजेट प्रस्तुत गर्दा तत्कालिन अर्थमन्त्री महेश आचार्य निकै अकमकिए । बहुदलीय व्यवस्थाको पुनः स्थापनापछि गठन भएको कृष्णप्रसाद भट्टराई नेतृत्वको सरकारको अर्थमन्त्री बनेका महेश आचार्यले २०४८/४९ को बजेट ल्याएका थिए । उक्त बजेटमा एक अङ्कको फेरबदल हुँदा संसदमा ठूलै हङ्गामा मच्चिएको थियो । बजेट विनियोजनको एक शीर्षकमा अर्ब हुनुपर्ने ठाउँमा करोड हुँदा सांसदहरु विरोधमा उत्रिएका थिए ।

खोक्ने र रोकिने – रामशरण महत (२०६३)

आर्थिक वर्ष २०६३/६४ को बजेट प्रस्तुत गर्ने क्रममा तत्कालीन अर्थमन्त्री रामशरणलाई घाँटीमा समस्या भएर बारम्बार खोक्नुपरेको थियो। उनले भाषण रोकिनुपर्दा हाँस्दै सांसदहरूतर्फ फर्केर भने, 'यो बजेटले मेरो घाँटीलाई पनि तनाव दियो !' उनको यो टिप्पणी र खोक्ने शैलीले संसद्‌मा हल्का हाँसो फैलिएको थियो। यो घटना साना भए पनि सांसदहरू र मिडियाले रमाइलो मानेर चर्चा गरेका थिए।

वाचनअघि नै बजेट लिक ( भरतमोहन अधिकारी (२०६८)

तत्कालीन अर्थमन्त्री भरतमोहन अधिकारीले आर्थिक वर्ष २०६८/०६९ मा ल्याएको बजेट वाचनअघि नै एक सञ्चारमाध्यममा आइसकेको थियो । बजेट लिक भएको भन्दै संसदमा हंगामा पनि भएको थियो। बजेटको महत्त्वपूर्ण भाग मानिएको करको विषयसमेत मन्त्री अधिकारीले संसदमा पेस गर्नु अगावै लिक भएको थियो । जुन समयमा बजेटको गोपनीयता भङ्ग भएको भन्दै विरोध गरिएको थियो । त्यसैगरी, तत्कालीन अर्थमन्त्री भरतमोहन अधिकारीले बजेट प्रस्तुत गर्दा लामो विवरण पढ्न अल्छी मानेर केही बुँदाहरू छोडेर छोटकरीमा बोल्ने प्रयास गरे। उनले हाँस्दै भने, 'यो सबै पढ्नुभन्दा तपाईंहरूले छापिएको किताब पढ्नुहोला, म मुख्य कुरा भन्छु।' यो टिप्पणीले सांसदहरूले हाँस्दै ताली बजाए। अधिकारीको यो अनौपचारिक शैलीले माहोल हल्का भएको थियो र यो मिडियामा पनि चर्चित भएको थियो।

पानी पिउने रमाइलो – शंकर प्रसाद कोइराला (२०७०)

तत्कालीन अर्थमन्त्री शंकर प्रसाद कोइरालाले आर्थिक वर्ष २०७०/७१ को बजेट प्रस्तुत गर्दा लामो भाषणका कारण बारम्बार पानी पिउनु परेको थियो। उनले एक पटक पानीको गिलास समातेर हाँस्दै भनेका थिए, 'यो बजेट पढ्नुभन्दा पानी पिउन सजिलो छ !' यो टिप्पणीले संसद्‌मा हाँसोको लहर छायो। सभामुख सुवास नेम्वाङले पनि हाँस्दै जवाफ दिए, 'मन्त्रीज्यू, पानी पिउने समय थप्नुपर्ला !' यो सानो घटना मिडियामा चर्चित भएको थियो किनभने कोइरालाको यो हल्का टिप्पणीले औपचारिक माहोललाई रमाइलो बनायो।

२ घन्टा १० मिनेटको भाषण ९ पटक पानी (२०७३)

आर्थिक वर्ष २०७३/७४ को बजेट भाषण गर्न तत्कालिन अर्थमन्त्री विष्णु पौडेललाई २ घन्टा १० मिनेट लाग्यो । ४ बजेर ४ मिनेटमा सुरु भएको भाषण ६ बजेर १४ मिनेटमा सकिएको थियो। छिटो गतिमा बजेट भाषण गरेक मन्त्री पौडेलले बजेट भाषणको अवधिभर ९ पटक पानी पिए। लगातार बोलिरहँदा घाँटी सुक्ने भएकाले उनले पटकपटक पानी पिएका थिए। पटक पटक मुख पुछेका थिए । मन्त्री पौडेलले गलत शव्द उच्चारण गर्दा दुई पटक रोकिएर हाँसेका थिए। जस्ले गर्दा संसदभरी हाँसो फैलियो ।

झुक्किने र हाँस्ने - डा. युवराज खतिवडा (२०७५)

आर्थिक वर्ष २०७५/७६ को बजेट प्रस्तुत गर्ने क्रममा तत्कालीन अर्थमन्त्री डा. युवराज खतिवडाले बजेटको कुनै एक बुँदामा अंक गलत पढे। उनले '१० अर्ब भन्नुपर्नेमा '१० करोड' भनेपछि विपक्षी सांसदहरूले हाँस्दै ताली बजाएर संकेत गरे। खतिवडाले तुरुन्तै सच्याउँदै हाँसेर भने, 'माफ गर्नुहोला, यो अंकहरूको जालले मलाई पनि अलमल्यायो !' यो घटनाले संसद्‌मा रमाइलो माहोल बन्यो र मिडियामा पनि यो क्षणले चर्चा पायो। खतिवडाको शान्त र प्राविधिक छविलाई यो घटनाले मानवीय बनायो।

हाँसो र टिप्पणीको विवाद - प्रकाशशरण महत (२०८०)

आर्थिक वर्ष २०८०/८१ को बजेट प्रस्तुत गर्दा तत्कालीन अर्थमन्त्री डा. प्रकाशशरण महतले महत्वाकांक्षी योजनाहरू प्रस्तुत गरे, जसमा 'हरेक गाउँमा स्मार्ट सिटी' जस्ता कुरा समावेश थिए। विपक्षी दलका सांसदहरूले यो योजनालाई अव्यावहारिक भन्दै हाँस्दै टिप्पणी गरे। एमाले सांसद योगेश भट्टराईले संसद्‌मै भनेका थिए, 'मन्त्री ज्यू, यो स्मार्ट सिटी सपनाको कुरा हो, हामीलाई स्मार्ट बजेट चाहिन्छ !' यो टिप्पणीले संसद्‌मा हाँसो त ल्यायो तर पछि मिडियामा यो विषयले महतको योजनामाथि गम्भीर बहस छेड्यो। केही विश्लेषकहरूले यो बजेटलाई 'हावादारी' भनेर आलोचना गरे, जसले महतलाई रक्षात्मक बनायो।

विवादित घटनाहरू

बजेटमा रमाइला घटनाहरु मात्र छैनन् । विवादास्पद घटनाहरू पनि छन् । बजेट प्रस्तुति क्रममा कहिलेकाहीँ गम्भीर विवादहरू पनि हुन्छन्, जसले संसद्‌को मर्यादा र प्रक्रियामाथि प्रश्न उठाउँछ।

सुरेन्द्र पाण्डेको ब्रिफकेश खोस्ने घटना (२०६७)

यो नेपालको संसदीय इतिहासमा सबैभन्दा चर्चित विवादास्पद घटनामध्ये एक हो। आर्थिक वर्ष २०६७/६८ को बजेट प्रस्तुत गर्ने क्रममा तत्कालीन अर्थमन्त्री सुरेन्द्र पाण्डेले मंसिर ३, २०६७ मा संसद्‌मा रोस्ट्रममा पुग्ने बित्तिकै नेकपा माओवादीका सांसदहरूले उनको हातबाट बजेट वक्तव्य भएको ब्रिफकेश खोस्ने प्रयास गरे। माओवादी सांसदहरूले पाण्डेमाथि भौतिक आक्रमणको प्रयास गरे, जसमा उनको कुर्ता च्यातिएको थियो। पाण्डेले पछि मिडियामा भनेका थिए, 'म रोस्ट्रममा पुग्नासाथ माओवादी सांसदहरूले मेरो हातबाट ब्रिफकेश खोस्ने र धकेल्ने प्रयास गरे। यो संसद्‌को मर्यादाविपरीत थियो।' यो घटनाको पृष्ठभूमिमा तत्कालीन राजनीतिक अस्थिरता थियो। माओवादीले सरकारको बजेट प्रस्तुति प्रक्रियामा असहमति जनाउँदै यस्तो कदम चालेको थियो। पछि माओवादी समेत सम्मिलित सरकारले सोही बजेट स्वीकार गर्‍यो, जसले यो घटनालाई विरोधाभासपूर्ण बनायो। यो घटना विभिन्न समाचारपत्र र टेलिभिजन च्यानलहरूमा व्यापक चर्चित भएको थियो।

अध्यादेशमार्फत बजेट र विवाद - विष्णु पौडेल (२०७८)

आर्थिक वर्ष २०७८/७९ को बजेट प्रस्तुत गर्ने क्रममा तत्कालीन अर्थमन्त्री विष्णु पौडेलले प्रतिनिधिसभा विघटन भएको अवस्थामा जेठ १५, २०७८ मा सिंहदरबारबाट अध्यादेशमार्फत १६ खर्ब ४७ अर्बको बजेट प्रस्तुत गरे। यो बजेट कोभिड-१९ महामारी नियन्त्रण र स्वास्थ्य क्षेत्रमा केन्द्रित थियो तर संसद्‌को अनुमोदनबिना अध्यादेशमार्फत ल्याइएकाले ठूलो विवाद भयो। नेपाली कांग्रेस र माओवादी केन्द्रका सांसदहरूले यो कदमलाई असंवैधानिक र अलोकतान्त्रिक भनेर आलोचना गरे। कांग्रेस सांसद गगन थापाले टिप्पणी गरेका थिए, 'संसद् विघटन गरेर अध्यादेशबाट बजेट ल्याउनु लोकतन्त्रको उपहास हो।' यो विवाद सर्वोच्च अदालतसम्म पुग्यो र संसद् पुनर्स्थापनापछि बजेट संसद्‌बाटै पारित भएको थियो। यो घटनाले बजेट प्रस्तुति प्रक्रियामाथि गम्भीर प्रश्न उठायो।

नेपालको बजेट प्रस्तुति क्रममा मन्त्रीहरूको मानवीय व्यवहारले रमाइला क्षणहरू सिर्जना गर्छ, जस्तै रामशरण महतको पानी पिउने टिप्पणी, युवराज खतिवडाको अंकमा झुक्किने घटना र बाबुराम भट्टराईको अनौपचारिक शैली। तर, सुरेन्द्र पाण्डेको ब्रिफकेश खोस्ने घटना र विष्णु पौडेलको अध्यादेशमार्फत बजेट जस्ता विवादले संसद्‌को मर्यादामाथि प्रश्न उठाएका छन्। यी घटनाहरूले नेपालको संसदीय इतिहासलाई रंगीन र जीवन्त बनाउँछ तर लोकतान्त्रिक प्रक्रियाप्रति सचेत हुनुपर्ने सन्देश पनि दिन्छ।

रेडियो सेट राख्नेले समेत कर तिर्नुपर्ने नेपालको पहिलो बजेट !